فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٧ - جواب مرحوم علامه فقيد محقق آملى از استدلال مزبور

برخى ديگر از ادلّه قائلين به اصالت ماهيّت‌

از جمله ادلّه ديگر ايشان دليل تسلسل در نسبت است كه شيخ اشراق در

حكمة الاشراق بآن تمسّك نموده و مى‌گويد:

اگر وجود در اعيان زايد بر ماهيّت آنها باشد و آنرا اصيل بدانيم مسلّما

بين آن و ماهيّات اين اعيان نسبتى خواهد بود و چون نسبت از امور وجودى است‌

لذا مى‌توان براى آن يك نسبت ديگر فرض نمود و همچنين است كلام در نسبت‌

بعدى يعنى چون نسبت بعدى امر وجودى است بناچار بايد داراى نسبتى باشد و

هلّم جرّا.

جواب مرحوم علّامه فقيد محقّق آملى از استدلال مزبور

مرحوم علّامه فقيد حضرت آيت اللّه العظمى آملى در كتاب درر الفوائد از

اين استدلال اينطور جواب داده‌اند:

تسلسل بر دو قسم است:

١- تسلسل حقيقى و آن عبارتست از ترتيب امور حقيقيّه، يكى پس از

ديگرى تا بى‌نهايت.

٢- تسلسل اعتبارى و آن عبارتست از اعتبار ترتّب امور يكى را پس از

ديگرى بطورى كه اگر معتبر و لا حظ اعتبار و لحاظش را قطع كند تسلسل نيز قطع‌

مى‌گردد.

تسلسلى كه محال و باطلست قسم اوّل بوده نه دوّم چه آنكه قسم دوّم‌

در حقيقت تسلسل نيست بلكه اعتبار تسلسل مى‌باشد و بديهى است كه اعتبار

قوام و تحقّقش به معتبر است، پس هر وقت او را خواب گرفت و يا بعلّت ديگرى‌

دست از لحاظ و اعتبار برداشت ترتّب هم قطع مى‌شود.